Nhằm thúc đẩy mô hình 3R (tái chế, tái sử dụng và giảm thiểu) làm nền tảng hình thành một xã hội hoạt động tái chế, Nhật Bản đã thực thi 5 hướng tiếp cận, đó là: nâng cao nhận thức; chia sẻ thông tin; tăng cường cộng tác giữa các tổ chức, cá nhân; nghiên cứu, phát triển công nghệ và các biện pháp khuyến khích hỗ trợ. Bằng việc thực hiện các cách tiếp cận trên cùng với một số quy định bắt buộc, mô hình 3R tại Nhật Bản đã trở nên hiệu quả và khả thi hơn trong cuộc sống.

Nâng cao nhận thức của cộng đồng: Nền tảng của thành công

Nhận thức được tầm quan trọng của hợp tác hành động của chính những người tham gia là rất quan trọng, từ đó mới đẩy mạnh được các hoạt động có liên quan đến 3R. Do vậy, bên cạnh các kiến thức cơ bản và giáo dục về vệ sinh, Nhật Bản cũng có các chương trình giáo dục môi trường nhằm gia tăng nhận thức của toàn cộng đồng về tính cần thiết của các hoạt động liên quan đến 3R. Thông qua một số hình thức như tổ chức các chuyến tham quan đến các bãi rác của cộng đồng, vẽ tranh cổ động, thu gom đồ cũ hay tổ chức cuộc thi nghiên cứu phân loại các chất tái chế được cho lớp thiếu niên nhi đồng…mọi người sẽ hiểu rõ hơn vấn nạn của rác thải trong cuộc sống. Đây chính là nền tảng ban đầu cho các nỗ lực về 3R, công nghệ cũng như các chính sách pháp luật được chấp nhận trong cuộc sống.

Chia sẻ thông tin: Tăng cường hiểu biết và tin cậy

Bởi sự thành công của 3R đòi hỏi sự cộng tác giữa những thành phần, đối tượng tham gia vô cùng đa dạng, từ công đoạn thiết kế sản phẩm cho tới giai đoạn tái chế/thải loại, do vậy việc chia sẻ thông tin là yếu tố sống còn để hình thành sự hiểu biết tin cậy và hợp tác giữa những người tham gia. Ở Nhật Bản, thông tin, kiến thức của các hoạt động có liên quan đến 3R được chia sẻ rộng rãi tới tất cả mọi người. Những thông tin, kiến thức như vậy sẽ giúp những người tham gia hiểu biết dễ dàng hơn về 3R, từ đó tăng cường tự nhận thức về vai trò của mỗi người cần thực hiện và những hành vi để đi đến những hành động cụ thể.

Ví dụ, qua các nhãn sản phẩm trên trang web http://www.env.go.jp/policy/hozen/green/ecolabel/, người tiêu dùng sẽ biết đâu là sản phẩm thân thiện môi trường, đâu là vật liệu tái chế được hoặc không. Ngoài ra, cuốn White Paper (Tờ Giấy trắng) được xuất bản hàng năm sẽ cho biết những nỗ lực, các giải pháp đã làm nhằm tạo ra một xã hội hoạt động tái chế và những thành công đã đạt được ở Nhật Bản trong năm.

Chính sách khuyến khích hỗ trợ: Không thể thiếu

Những chính sách hỗ trợ thúc đẩy 3R ở Nhật có thể chia thành 2 nhóm chính: hỗ trợ kinh tế và hỗ trợ xã hội. Nhóm hỗ trợ kinh tế chủ yếu cho các đối tượng doanh nghiệp bao gồm: ưu đãi thuế, vay lãi suất thấp, trợ cấp và vay tín chấp. Nhóm khuyến khích mang tính xã hội có thể là các cuộc gặp gỡ, trao đổi, ví dụ để giải thích cần phải thu gom thức ăn thừa và rác thải trên các dãy phố bán hàng hoặc các buổi lễ trao thưởng vì môi trường xanh…

Ngoài ra, Nhật Bản cũng có các chính sách thiết lập các khu vực ưu tiên và hỗ trợ bí quyết công nghệ để tạo điều kiện cho các nhóm kinh doanh liên quan tới 3R. Bên cạnh đó, những dự án có ý tưởng tốt và tạo ra những hành vi có lợi sẽ được hệ thống dự án Eco-Community quy định đưa vào thực hiện trong giai đoạn triển khai như những dự án mẫu. Hơn nữa, những quy định mang tính bắt buộc liên quan đến 3R và quản lý chất thải cũng đảm bảo một sân chơi ổn định cho những doanh nghiệp liên quan đến 3R hoạt động.

Quan hệ hợp tác: Cần có ở mọi thành phần

Theo kinh nghiệm của Nhật Bản, để nhận thức đầy đủ vai trò của chính mình trong giai đoạn đầu triển khai chương trình 3R, tất cả các bên tham gia (bao gồm: chính quyền trung ương, chính quyền địa phương, khu vực tư nhân, cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ) đều cần có nỗ lực rất lớn và cần có sự hợp tác phối hợp giữa những thành phần tham gia, trong đó sự hợp tác giữa khu vực tư nhân và khu vực công sẽ là yếu tố quyết định về lâu dài. Đơn cử, chính quyền và nhân dân thành phố Kyoto đã hợp tác thực hiện dự án tinh chế nhiên liệu bio-diesel từ dầu ăn thừa của các hộ gia đình. Nhờ đó, hiện hàng năm thành phố Kyoto đã thu gom được 120 ngàn lít dầu ăn thừa để cung cấp nhiên liệu vận hành các xe chở rác và hệ thống xe buýt của thành phố.

Ở đây, chính quyền cấp địa phương không chỉ khởi xướng những hoạt động của chính họ mà còn đóng một vai trò điều phối các mối quan hệ giữa các thành phần tham gia.

Khoa học - công nghệ: Phát triển và ứng dụng không ngừng

Sự phát triển của khoa học và công nghệ thích hợp với 3R có vai trò chủ đạo để tạo ra xu hướng sản xuất và tiêu dùng bền vững. Bởi vậy, Nhật Bản đã không ngừng thúc đẩy ứng dụng những nghiên cứu vào hệ thống sản xuất - tiêu dùng cho phép tái chế các vật liệu, nghiên cứu thiết lập và gia tăng giá trị cho dòng vật chất, phát triển các công nghệ sạch nhằm đẩy mạnh thực hiện 3R ở giai đoạn sản xuất và phát triển kỹ thuật để tăng cường 3R ở khâu thiết kế sản phẩm.

Ngoài ra, thông qua cung cấp thông tin về KH&CN cho công chúng và những mối quan hệ hợp tác giữa các trường đại học, tổ chức nghiên cứu và chính quyền/cộng đồng địa phương đã góp phần quan trọng để giới thiệu được những thành tựu KH&CN đi vào thực tế cuộc sống của mỗi vùng.o

Tuấn Long

KHPT