Tác giả: WILLIAM TSUTSUI
Có một thực tế không khó hiểu là, hơn bất kỳ quốc gia nào khác, từ lâu Nhật Bản đã bị thu hút vào những tình huống thảm họa và ngày tận thế giả tưởng.
Nỗi ám ảnh thảm họa
Trong số rất nhiều hình ảnh về thảm họa tại Nhật, có một hình ảnh đến giờ vẫn không nguôi ám ảnh tâm trí tôi: một ngọn sóng tối đen, giận dữ và sôi sục, mang trong mình dày đặc những ô tô, nhà cửa, và bùn đất, quét ngang qua một khu vực bằng phẳng và nuốt chửng nông trại, ruộng đồng...
Cảnh tượng đó gợi cho tôi nhớ tới đoạn cao trào trong Akira, bộ phim hoạt hình kinh điển sản xuất năm 1988. Nhân vật Akira trong phim bị cuộc thí nghiệm hormone làm cho biến dạng, cơ thể phát triển vượt ngoài tầm kiểm soát và ăn mọi thứ vô tình gặp được.
Từ khi trận động đất diễn ra và trong những ngày tiếp theo đó, mỗi lần chứng kiến những cảnh tượng trên truyền hình và mạng Internet, tôi lại liên tưởng ngay đến vô số hình ảnh tàn phá thường thấy trong các bộ phim về quái vật, truyện tranh, phim hoạt hình, và trò chơi điện tử của Nhật.
Dĩ nhiên, không tạo hình điện ảnh nào, dù khủng khiếp và ấn tượng đến đâu, có thể so sánh được với nỗi kinh hoàng của tấm thảm kịch thực sự đang diễn ra trên đất nước Nhật Bản hiện nay. Tuy nhiên, trong những giờ khắc khủng hoảng, tâm trí con người thường tìm đến các sáng tạo hư cấu để hiểu hơn về thực tại đang khiến họ bàng hoàng. Có một thực tế không khó hiểu là, hơn bất kỳ quốc gia nào khác, từ lâu Nhật Bản đã bị thu hút vào những tình huống thảm họa và ngày tận thế giả tưởng.
Trong những năm sau Chiến tranh Thế giới 2, các thảm họa giả tưởng được tái hiện tại Nhật Bản - đặc biệt là tại thủ đô Tokyo - nhiều hơn tại bất kỳ địa điểm nào khác trên thế giới. Từ những bộ phim câm nói về Trận Động đất lớn Kanto năm 1923 cho tới bộ phim đình đám Japan Sinks (Nhật Bản chìm đắm) năm 2006, quốc gia này đều được mô tả là nạn nhân của các trận hỏa hạn, lụt lội, lốc xoáy, núi lửa, các cuộc xâm lược của người ngoài hành tinh, những lời nguyền siêu nhiên, vi-rút, ô nhiễm chất độc, quái vật khổng lồ, robot, các đám tảo lớn, và các vụ nổ hạt nhân.
Bộ phim "Nhật Bản chìm đắm" thu hút gần 9 triệu lượt người xem
Trong phần lớn giai đoạn hậu chiến, và kể từ giữa thập niên 1960, các khán giả Nhật Bản có thể nhìn thấy hình ảnh giả tưởng về cảnh đất nước mình bị tàn phá trên truyền hình hoặc rạp chiếu phim với tần suất ít nhất là một tuần một lần, đôi khi là mỗi ngày một lần.
Câu trả lời của thời gian
Các thảm họa giả tưởng này là tấm gương phản ánh một thực tế rằng nước Nhật thường xuyên gặp phải những sự kiện thảm khốc. Trong lịch sử tồn tại 5 thế kỷ của mình, có lẽ Tokyo đã bị tàn phá rồi tái thiết nhiều lần hơn so với các thành phố lớn khác trên thế giới; khu vực này đã hứng chịu vô số các trận hỏa hoạn kinh hoàng, một trận động đất lớn năm 1923, và các đợt đánh bom năm 1945.
Các thành phố khác của Nhật Bản cũng hứng chịu nhiều thảm họa nghiêm trọng - đó là trận bão tràn qua Osaka năm 1934, trận động đất lớn Hanshin-Awaji xảy ra tại Kobe năm 1995, các đợt đánh bom tại 66 khu vực thành thị trong thời kỳ chiến tranh, trong đó phải kể đến các đợt đánh bom nguyên tử đã san bằng hai thành phố Hiroshima và Nagasaki.
Trong số những thảm họa có thật này, hai đợt đánh bom nguyên tử đã và đang phủ chiếc bóng lớn nhất lên nền văn hóa đại chúng Nhật Bản. Gojira, bộ phim kinh điển năm 1954 mở đầu cho một loạt các bộ phim khác về quái vật Godzilla, có nội dung kể về một con khủng long sống sót từ thời Kỷ Jura bị nhiễm phóng xạ trong đợt Mỹ thử nghiệm bom hydro tại Nam Thái Bình Dương và trở nên to lớn bất thường. Con quái vật này đã tấn công và phá hủy Tokyo, biến thành phố này thành một vùng đất hoang cháy trụi và bằng phẳng giống hệt thực tế của Tokyo năm 1945.
Một thế hệ sau đó, trong bộ phim hoạt hình Phi thuyền không gian Yamato ra đời vào những năm 1970, trái đất bị hành tinh khác đánh bom, khiến bề mặt trở nên lồi lõm và nhiễm phóng xạ, còn con người buộc phải rút lui vào sinh sống trong đường hầm dưới lòng đất.
Nhiều học giả và nhà phê bình cho rằng các thảm họa giả tưởng trong văn hóa đại chúng Nhật Bản là sự phản ánh về một đất nước vẫn đang loay hoay đối mặt với những nỗi sợ hãi và cảm giác chưa được giải tỏa về quá khứ đầy thảm họa, cùng cảm giác tội lỗi về chiến tranh và những nỗi oán hận dai dẳng đối với các đợt đánh bom nguyên tử, thất bại, và sự chiếm đóng của Mỹ.
Thảm họa động đất đã để lại dấu tích kinh hoàng trên nước Nhật
Còn trong bài viết "Tưởng tượng về thảm họa", nhà văn nổi tiếng Susan Sontag cho rằng Gozilla và các sinh vật giả tưởng khác của ngành khoa học viễn tưởng Nhật Bản đã giúp người xem tạm lắng lại những lo lắng trong hàng chục năm của thời kỳ Chiến tranh lạnh và mối đe dọa hiện hữu về mức độ tàn phá khủng khiếp của bom hạt nhân.
Quả thực là có tồn tại một yếu tố giải thoát trong văn hóa đại chúng miêu tả về thảm họa của Nhật. Các bộ phim truyện, phim truyền hình, phim hoạt hình, truyện cười, và trò chơi điện tử đã tạo điều kiện giúp người xem tìm hiểu thêm những vấn đề đau lòng và sâu sắc nhưng không tiện bàn luận công khai. Chúng đã tái hiện sống động những nỗi kinh hoàng, đồng thời giúp giữ khán giả ở một khoảng cách an toàn, cũng như góp phần chuẩn bị tâm lý cho họ trước những thảm họa.
Tuy các tác phẩm giả tưởng đó nhuốm màu sắc ảm đạm và hủy diệt, nhưng chúng cũng thể hiện tinh thần lạc quan, niềm tin mạnh mẽ vào sự tiến bộ, và ngợi ca sức mạnh cộng đồng.
Dù quái vật Godzilla có nguy hiểm tới đâu, nhưng cuối cùng nó cũng bị đánh bại. Và đất nước Nhật Bản, ngay cả khi chịu tổn thất nặng nề từ hiểm họa phóng xạ mới đây nhất, vẫn kiên cường vượt qua. Trong loạt phim truyền hình dài tập Ultraman, Tokyo tuần nào cũng bị những kẻ ngoài hành tinh khủng khiếp tàn phá, nhưng tới tập tiếp theo, thành phố này lại hồi sinh một cách kỳ diệu.
Những thảm họa được khắc họa rất nhiều lần trong các bộ phim về quái vật và trong thế giới hoạt hình giả tưởng giờ đây lại đang hiện hữu thực đến đau lòng. Đáng tiếc là Nhật Bản không thể khoanh tay ngồi chờ một kết thúc có hậu, một sự can thiệp kịp thời của nhân tố kỳ diệu nào đó. Chỉ có thời gian mới có thể cho chúng ta biết thế hệ người Nhật lớn lên cùng những tác phẩm giả tưởng về thảm họa nhưng lại được nuôi dưỡng trong một trong những xã hội an toàn và thịnh vượng bậc nhất thế giới, sẽ đứng lên trước cuộc thử thách này như thế nào.
Thủy Nguyệt lược dịch theo Newsweek
---
*William Tsutsui, tác giả bài viết, là giáo sư lịch sử Nhật Bản tại Đại học Southern Methodist University, Mỹ.
Trả Lời Với Trích Dẫn
Bookmarks