[Thơ] Haiku, thơ và mùa

**Sayuri_chan** · 22-08-2010 12:02 AM

Có một thể thơ mà khi để nó lướt qua tâm hồn ta, ta có cảm giác như đang chạm vào thiên nhiên, chạm vào từng mùa... Haiku? Đọc haiku là chạm vào hơi thở của mùa. Là chạm vào hoa đào, đom đóm, lá phong, tuyết trắng ...

Haiku?

Đó là thể thơ nổi tiếng nhất của Nhật Bản và ngắn nhất của thế giới.

Toàn bài chỉ có 17 âm tiết, có thể xếp thành 3 câu (5,7,5), tất nhiên là mỗi câu cực ngắn.

Trong tiếng Nhật, thơ haiku không có vần và thường không có nhan đề.

Đề tài của haiku là thiên nhiên bốn mùa và những khoảnh khắc độc sáng trong đời.

Cành bướm là hình ảnh thường thấy trong thơ Haiku.

Sức mạnh của thể thơ nhỏ nhắn, mong manh này là cách nó khơi gợi, đánh thức và gây liên tưởng nơi tâm hồn ta.

Cái đẹp của thể thơ nhẹ nhàng đơn sơ này là cách nó nắm bắt tố chất của sự vật trong một vài từ.

Do đó, nó không có chỗ cho những tính từ hoa mỹ phù phiếm.

Nếu nó muốn thể hiện nỗi buồn, nó sẽ không nhắc đến chữ buồn (hay sầu) mà sẽ xếp đặt hình ảnh để gợi lên nỗi niềm ấy. Như:

Trong âm u
Hiên nhà thấm ướt
Mưa thu
(Taigi)

Cho chữ buồn vào bài thơ của Taigi sẽ là thừa. Hình ảnh hiên nhà ướt mưa ấy đã là nỗi buồn rồi, một nỗi buồn sờ được, nếm được và có thể nhìn thấy.

Hầu như mọi bài haiku đều gắn kết với mùa, một mùa nào đó trong năm. Do đó, bài nào cũng có từ "mùa" (gọi là kigo: quý ngữ). Vì sao?

Có mấy lý do khiến cho thơ haiku cứ dùng từ "mùa" là:

1. Thói quen truyền thống của thơ ca Nhật có từ xa xưa, đặc biệt với loại thơ liên ca (renga), thơ do nhiều người cùng làm, nối tiếp nhau.

2. Từ mùa chính là thi pháp của haiku, giúp nó có sức khơi gợi rất cao, vì mùa có không gian và thời gian rất lớn.

3. Bản thân người Nhật quá yêu thiên nhiên, quá yêu sắc màu của những mùa luân chuyển.

Những từ mùa thường gặp:

Xuân: oanh, én, bướm, ếch, đào, mơ, liễu ...

Hạ: chim cu, đom đóm, ve sầu, chuồn chuồn, hoa bìm bìm, sen ...

Thu: ngân hà, trăng, nhạn, quạ, lá phong, cúc, ...

Đông: sương mù, tuyết, cánh đồng héo úa, năm tàn ...

Để sáng tác haiku (hầu như xứ nào cũng có nhà thơ sáng tác theo thể haiku, kể cả Việt Nam có thể nhìn vào vài lời khuyên sau đây của Soichi Furuta:

- Quan sát, khám phá ...

- Mở rộng năm giác quan cũng như kí ức và tưởng tượng, tức cả tâm hồn.

- Thiên nhiên ở quanh ta và ở trong ta.

- Dùng từ mùa khi thích hợp.

- Có sổ tay ghi chép ngay những ý tưởng bất ngờ.

- Đọc nhiều thơ haiku của các nhà thơ bậc thày cũ và mới.

- Tránh dùng từ và hình ảnh sáo mòn.

- Tránh dùng tính từ nếu không thật sự cần thiết.

Thực ra, hầu hết những lời khuyên ấy có thể dành cho mọi thể thơ nói chung. Nhưng với haiku, đấy thật sự là thiết yếu.

Haiku đầy sức sống như nhà thơ lỗi lạc Issa cho thấy:

Trôi xuống dòng sông
Trên cành lá gãy
Ca vang côn trùng.

Hoặc là như nhà thơ họa sĩ Buson:

Đỉnh Yoshino
Nuốt vào mây trắng
Thở ra hoa đào.

**genchin612** · 22-08-2010 01:13 AM

học vài bài thơ Haiku từ năm lớp 10 đã cảm thấy rất thích thể loại thơ này ^^.
1 điều mình rất thích của NB là : 1 đất nước xoay chuyển theo 4 mùa, mỗi mùa lại có 1 nét riêng biệt, đặc trưng, ko chỉ thiên nhiên, mà cả con người cũng thế ... mùa hè có hanabi, matsuri, mùa thu lại có lá phong, mùa mưa đến thì ajisai nở rộ

...

**Sayuri_chan** · 14-11-2010 11:03 AM

Hồn thơ Haiku thường diễn tả nội tâm hay một trạng thái ray rứt của thi sĩ trước thiên nhiên muốn quán chiếu thực tại. Đọc những bài thơ Haiku thu của Nhật qua hai vị thiền thi tượng trưng và biểu tượng này như sau :

Đại thi sĩ thiền Saigyõ (1118-1190)

Dù tâm ta hết hẳn khát vọng
nhưng thân ta cũng biết
thổn thức khi thấy
con chim rẽ bay vút từ đầm lầy
và màn tối mùa thu đang buông.

(Kokoro naki
mi ni mo aware wa
ahirarikeri
shigi tatsu sawa no
aki no yugure.)

Thi sĩ thiền giả lãng du lừng lẫy Matsuo Bashô (1644-1694)

Cây chuối trong mùa thu
Gió bão-ta nghe mưa nhỏ giọt
Xuống vũng nước đêm đen.

(Basho nowaki shite
Tarai ni ame o
Kiku yo ka na.)

Con đường này
Vắng người qua
Lúc hoàng hôn mùa thu.

(Ko michi ya
Yuku hito nashi ni
Aiki no kure.)

Mấy bài thơ thu Haiku trên của hai thiền thi đã nói lên một mùa thu sâu lắng giữa con người với thiên nhiên, một tâm thức lắng đọng để đạt tới Chân Như. Saigyõ và Bashô là hai thi sĩ thiền lìa bỏ chốn phồn hoa du thân làm hành giả, đốn ngộ qua các miền đất nước Phù Tang. Phải chăng mùa thu vẫn là nơi trú ẩn cho tâm hồn thoát tục của hai vị trích tiên phiêu bồng này?

-------------------------------------------------------------- trích dẫn từ http://www.art2all.net

Say cũng chưa đọc bản gốc tiếng Nhật bao giờ nên không rõ có chính xác hem nữa

**sarujun** · 14-11-2010 02:59 PM

em thấy haiku nó hợp với em ss

đọc cứ thấy yên bình sao sao ấy...mà em cũng thích thiên nhiên
đọc haiku với ngắm nhìn cây cỏ --->> phút lắng đọng của cuộc sống bon chen hằng ngày (**)v
thx ss ạ \(_ _)/

**Kagie** · 20-07-2012 12:10 PM

cảm ơn Sayuri san nhiều lắm.được biết thơ Haiku qua vài người nhưng chưa có dịp tìm hiểu kĩ hơn.hôm nay lại đọc đươc một bài giới thiệu về thơ Haiku ngắc gọn nhưng đầy đủ và ý nghĩa.có thời gian mình sẽ tìm đọc thơ Haiku nhiều hơn nữa.để biết thêm về xứ sở hoa anh đào nhiều một chút nữa.cảm ơn bạn

**Sayuri_chan** · 01-08-2012 11:47 PM

Haiku (俳句) (Bài cú) là loại thơ độc đáo của Nhật Bản. Với dân tộc Nhật Bản, Haiku được xem như tinh hoa của văn hóa dân tộc. Người ta cho rằng thể thơ Haiku đã được tạo ra vào thế kỉ XVII và phát triển mạnh vào thời kì Edo (1603 - 1867). Dưới góc nhìn của Thiền tông, Haiku là thể thơ đặc biệt có thể hàm chứa được thực tại nhiệm mầu trong vỏn vẹn 17 âm tiết, vừa sâu lắng uyên thâm, lại vừa đơn sơ giản dị. Chủ đề của thơ haiku thường ***g vào khung cảnh của bốn mùa.

Thơ Haiku được xắp xếp thành ba hàng 5-7-5 (kí tự Nhật).

dòng 1: 5 từ
dòng 2: 7 từ
dòng 3: 5 từ
tổng cộng gồm 17 từ.

Ví dụ:
1. Shijuka saya
Iwa ni shimi iru
Semi no koe
Dịch nghĩa: tiếng ve kêu (chỉ có ở mùa hạ) như được đá hấp thu và tôi cảm thấy không gian xung quanh thật tĩnh lặng.
Tạm dịch:
Tiếng ve kêu râm ran
Như tan vào trong than trong đá
Ôi, sao tĩnh lặng quá!

2. Kaki koeba
Kane ga naunri
Horiuu-ji
Dịch nghĩa: Khi tôi ăn một quả hồng (chỉ có vào mùa thu), thì tôi cảm thấy như nghe được tiếng đại hồng chung (chuông lớn) của chùa Horiu
Tạm dịch:
Ta ăn một quả hồng
Vọng đâu tiếng chuông đồng Hô-riu
Lòng phấn chấn phiêu diêu!!!

Thơ Haiku có 2 luật cơ bản:
+ Trong thơ Haiku bắt buộc phải có Kigo (季語) nghĩa là từ miêu tả 1 mùa nào đó trong năm. Có thể trực tiếp hay gián tiếp thông qua các hình ảnh, hoạt động hay những cái gì đó mà mang đặc trưng của một mùa trong năm.
+ Mỗi bài thơ có cấu trúc từ: 5 - 7 - 5 và chỉ có thế mà thôi!

Một đặc điểm lớn nhất của Haiku là sự cô đọng, và các câu Thơ không được nêu cảm xúc, gần như vô cảm, nhưng lại phải gợi thanh, gợi hình về một hoặc nhiều mùa trong năm. Khá khó. Đúng là đặc trưng cho con người Nhật.

Thơ Haiku là thể thơ thuần Nhật, dựa trên đặc điểm ngôn ngữ Nhật, vì thế viết thơ Haiku bằng tiếng ngoại lai là điều không nên làm. Giống như viết Lục bát bằng tiếng Hán hay tiếng Anh vậy, không thể nào giữ được nhịp điệu và âm vần đặc trưng, cái hồn và tinh thần của thơ đã mất.

Tứ trụ Haiku Nhật Bản:
- Matsuo Bashō (松尾芭蕉) (1644 - 1694)
- Yosa Buson (与謝蕪村) (1716 - 1784)
- Kobayashi Issa (小林一茶) (1763 - 1828?)
- Masaoka Shiki (正岡子規) (1867 - 1902)

Lượm lặt tổng hợp từ nhiều nguồn trên internet