[Tham khảo] Nữ nhà văn đương đại Nhật bản Yoko Ogawa: Tình người là công thức vĩnh hằng
Trong văn giới Nhật Bản, sau nhiều cái tên của các nhà văn nữ như Banana Yoshimoto, Amy Yamada, Hitomi Kanehara, cuối cùng thì Yoko Ogawa, nhà văn thuộc hạng “chiếu trên”, không mấy thị trường, cũng đã xuất hiện ở Việt Nam với các tác phẩm vào đầu năm 2009. Nhật ký mang thai, Quán trọ Hoa Diên Vỹ và mới nhất là Giáo sư và công thức toán vừa ra mắt độc giả Việt Nam là những tác phẩm làm nên danh tiếng của Yoko trên toàn thế giới.
Không phá cách, không lao vào những đề tài ăn khách, Ogawa chọn cho mình một lối đi giản dị và tinh tế, dấn sâu vào những nét tâm lý khó nắm bắt nhất của con người, đúng như những gì Kenzaburo Oe đã có lần đánh giá về bà. Bản thân Ogawa cũng được so sánh với chính Kenzaburo Oe ở khả năng “chạm tới niềm bất an sâu thẳm nhất trong tiềm thức cùng với sự tĩnh tại tuyệt đối.” (The Pedestal Magazine). Được xuất bản nhiều cũng như nhận được sự đánh giá cao ở châu Âu, Yoko Ogawa đã xác lập cho mình một tầm vóc không thể chối cãi trên văn đàn Nhật Bản, không cần chờ đến giải thưởng Akutagawa cho tập truyện ngắn Nhật ký mang thai.
Sinh năm 1962 tại tỉnh Okayama, thuở nhỏ, Ogawa say mê văn học thiếu nhi thế giới. Trong một cuộc phỏng vấn, bà từng nhắc tới các tác phẩm Không gia đình, Pippi tất dài, Ann ở Green Gables v.v. như những trước tác mà bà yêu thích nhất. Lên trung học, cuộc gặp gỡ tình cờ với Nhật ký Ann Frank đã mang lại cho Yoko một nhận thức hoàn toàn mới lạ đối với văn chương: biểu đạt thành lời nội tâm của bản thân chính là một dạng thức tự do mà con người có được. Đây có lẽ là tác phẩm có ảnh hưởng sâu nặng nhất đối với lối viết đi sâu vào những diễn biến tâm lý tinh tế của con người mà Ogawa không ngừng theo đuổi sau này. “Tôi đưa ra hết, tôi viết hết,” nhà văn đã từng nói. “Khi cuốn sách kết thúc thì không còn gì nữa, không còn gì hết”.
Năm 1986, Ogawa bắt đầu viết tiểu thuyết, sau khi thôi công việc thư ký để kết hôn với một kỹ sư của một hãng luyện thép. Các tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp của bà gồm: Khi con bướm gãy cánh (giải thưởng Kaien), Nhật ký mang thai (giải Akutagawa), Giáo sư và công thức toán (giải Yomiuri), Mai táng Brahman (giải Izumi), Cuộc diễu hành của Meena (giải Tanizaki), Tình yêu bên lề, Quán trọ Hoa Diên Vỹ...
Trong số các tác phẩm của Yoko Ogawa, Giáo sư và công thức toán hẳn là tiểu thuyết nồng hậu và gây xúc động nhất. Xuất bản lần đầu tiên năm 2003, Giáo sư và công thức toán lập kỷ lục với doanh số bán ra hơn một triệu bản chỉ trong vòng 2 tháng ngay sau khi nhà xuất bản Shinchosha phát hành dưới dạng sách bỏ túi vào năm 2005. Sau đó, tiểu thuyết được chuyển thể thành phim và công chiếu rộng rãi vào năm 2006. Bộ phim đã gây ra một cơn sốt tại Nhật Bản, đạt doanh số hơn 1,2 tỷ Yên. Cuốn sách đã giành giải thưởng của Hiệp hội các nhà phát hành sách lần thứ nhất và giải thưởng Yomiuri lần thứ 55. Tại Pháp, tác phẩm được nhà Actes-Sud, một nhà xuất bản kỳ công theo đuổi nghiệp dịch và xuất bản Yoko Ogawa với trên 12 tác phẩm đã xuất bản, cho chuyển ngữ với cái tên La Formule préférée du professeur. Mới đây nhất, nhà xuất bản Picador của Mỹ đã xuất bản bản dịch tiếng Anh với tựa đề The housekeeper and the professor, phát hành vào tháng 2/2009.
Câu chuyện diễn ra tại một thị trấn nhỏ nằm bên bờ biển Seto, Nhật Bản, kể về một phụ nữ làm nghề giúp việc, một ngày nọ được giới thiệu tới làm việc tại nhà một vị giáo sư toán học. Vị giáo sư toán học già với trí nhớ chỉ duy trì được trong vỏn vẹn 80 phút luôn bắt đầu một ngày mới bằng những câu hỏi về ngày sinh và cỡ giày dành cho cô giúp việc, và đối với ông, cô luôn là người giúp việc lần đầu tiên đến nhận việc. Cái quy trình giới thiệu và làm quen ấy tiếp diễn hết ngày này sang ngày khác, cho tới khi cô đem đứa con trai mười tuổi đến chơi với giáo sư. Niềm vui, tình yêu với toán học, sự ân cần, sự kiên nhẫn, tình yêu và niềm tin đã hòa quyện trong mối quan hệ kỳ lạ giữa ba con người để rồi vĩnh viễn thay đổi cuộc đời họ. Những con người hoàn toàn xa lạ bỗng trở nên vô cùng có ý nghĩa với nhau. Ở đó, tình người đã được Yoko Ogawa ngụy trang khéo léo dưới những mô tả về vẻ đẹp của toán học, của niềm say mê những công thức, của những cặp số tình bạn, những số nguyên tố, những số hoàn hảo, và nhất là, của công thức Euler đã trở thành biểu tượng cho sự bất biến của toán học, mà cũng chính là sự bất biến của tình người. Yoko Ogawa là một nhà văn say mê toán học, đặc biệt là những gì liên quan tới số nguyên tố. Cô đã lấy nhà toán học tài danh Paul Erdos (*) làm nguyên mẫu cho vị giáo sư già trong tiểu thuyết của mình.
Toàn bộ cuốn sách chìm trong một không khí đậm mùi toán học, tưởng chừng sẽ khiến hầu hết độc giả nản lòng. Nhưng trái lại, lối viết giản dị, đẫm chất thơ của Yoko đã cuốn người đọc vào một thế giới kỳ lạ, đầy cuốn hút. Câu chuyện chỉ xoay quanh vỏn vẹn mấy con người trong một ngôi nhà nhỏ lại mở ra cả một thế giới, mà nhà xuất bản Powell (Powell’s book publisher) gọi đó là “sự hấp dẫn đến tột cùng về ý nghĩa cuộc sống”. Thú vị hơn, với tác phẩm này, Yoko có thể khiến những người ngán toán nhất phải thừa nhận rằng toán học thật đẹp. Vẻ đẹp ấy toát lên rực rỡ từ sự kỳ công trong việc ***g ghép những công thức toán vốn mặc định là khô khan vào những khung cảnh hết sức sống động và nhân bản.
Bằng một cuốn tiểu thuyết, Yoko Ogawa đã làm con người được hiện ra từ những con số. Đó phải chăng cũng là một kỳ tích văn chương?
(*) Paul Erdos là nhà toán học người Hungary chuyên nghiên cứu lý thuyết số, toán học tổ hợp, lý thuyết đồ thị, lý thuyết xác suất v.v. và đã để lại nhiều công trình có giá trị với 1.500 bản luận văn được phát biểu trong suốt sự nghiệp của mình, xét về số lượng có lẽ chỉ đứng sau Leonhard Euler.
Nhật ký mang thai gồm ba truyện ngắn. Truyện thứ nhất - Nhật ký mang thai (đoạt giải Akutagawa năm 1990) là câu chuyện về một cô gái cho người chị đang mang thai của mình ăn món mứt bưởi có chứa chất chống nấm mốc với ý định bâng quơ muốn phá hủy các nhiễm sắc thể của đứa cháu chưa chào đời. Truyện thứ hai - Ký túc xá với nhân vật chính là người thầy giáo hiền lành đang chết dần chết mòn vì một chứng bệnh liên quan đến xương khớp trong một ký túc xá đang suy sụp. Và truyện thứ ba - Nhà ăn buổi chiều tà và bể bơi dưới mưa kể những ký ức về bể bơi, nhà ăn thuở nhỏ của một người đàn ông làm nghề truyền giáo đã trở thành nỗi ám ảnh suốt đời. Xuyên suốt tập truyện là những linh cảm sầu muộn, những ảo giác mơ hồ và nỗi ám ảnh chập chờn đang dần khoác lấy hình hài dưới ngòi bút điêu luyện của Ogawa.
Quán trọ Hoa Diên Vỹ là tiểu thuyết được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất của Yoko Ogawa. Truyện kể về mối tình mang hơi hướm bạo dâm giữa một cô gái trẻ - con gái bà chủ quán trọ rẻ tiền có tên Hoa Diên Vỹ bên một bờ biển nghỉ mát - với một dịch giả tiếng Nga luống tuổi. Song đó hoàn toàn không phải một tiểu thuyết về thói bạo dâm, mà là câu chuyện về những rung động mang tính bản năng đầy ảo tưởng của một cô gái mới lớn. Tác phẩm này, cũng như đa phần các tác phẩm khác của Ogawa, mang một thứ màu sắc huyền hoặc và tách rời hiện thực, khiến cho độc giả sau khi đọc vẫn còn bị một thứ ảo giác nhẹ giống như khi bị cảm giác say sóng xâm chiếm.
