Thói quen dùng đũa trong ăn uống ở các nước châu Á

Nếu như thìa, dao và nĩa là những vật dụng quen thuộc của người châu Âu, thì đũa là thứ không thể thiếu trong bữa ăn của người châu Á. Đũa xuất hiện lần đầu tiên ở các nước châu Á từ bao giờ và quan niệm của các nước này về cách dùng đũa trong ăn uống như thế nào ?

Người Trung Quốc đã không dùng dao và nĩa trong bữa ăn bởi theo quan niệm của học thuyết Khổng Tử, đó là những vật dụng liên quan đến bạo lực và binh đao. Trong khi đó, đũa tượng trưng cho sự thanh cao và lòng nhân từ, đây cũng là hai nội dung chính của học thuyết Khổng Tử. Một lý do nữa không kém phần quan trọng đó là các món ăn của người Trung Quốc thích hợp với đũa hơn là dao, nĩa. Điều này cũng phần nào gây khó khăn cho người châu Âu khi lần đầu tiên ăn món ăn Trung Quốc, tuy nhiên, học dùng đũa cũng không phải là việc làm quá khó đối với các du khách, những con người vốn ưa thích khám phá và tìm tòi.

Người châu Âu không chỉ phải học cách dùng đũa mà còn phải tìm hiểu các quan niệm về đũa. Người Trung Quốc quan niệm đánh rơi đũa trong khi ǎn là một điềm gỡ, trong khi đó, đối với người châu Âu, việc làm rơi đũa là điều không thể tránh khỏi. Hay khi vào bàn ǎn được phục vụ một đôi đũa lệch, người Trung Quốc cho rằng đó là dấu hiệu của nhỡ tàu xe. Thế nhưng, để chéo đũa lại được chấp nhận ở các nhà hàng của nước này. Khi một khách hàng để chéo đũa lên nhau có nghĩa là anh ta đã kết thúc bữa ăn và đang chờ để thanh toán. Hoặc khi người bồi bàn đã hoàn tất thủ tục thanh toán của bạn, anh ta có thể bắt chéo đũa lên nhau để báo hiệu rằng bạn đã có thể rời khỏi nhà hàng. Điều mà không chỉ Trung Quốc mà một số nước châu Á khác như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Việt Nam kỵ nhất là chống đũa vào bát cơm, vì người ta chỉ làm điều này trong nghi thức tang lễ (khi đơm cơm cúng cho người chết). Hơn nữa điều này đồng nghĩa với việc thiếu tôn trọng chủ nhà hoặc những người lớn tuổi. Điều nữa là bạn đừng bao giờ vừa cầm đũa vừa chan canh vào bát, thay vào đó, khi muốn dùng canh, bạn hãy đặt đũa xuống bên cạnh. Hay đừng bao giờ chỉ thẳng đũa vào mặt người ngồi đối diện (cho dù đó là việc làm vô ý hay có chủ đích).

Nói chung, để trở thành một du khách hiểu biết về Trung Quốc, khi được mời đến dùng cơm với một gia đình, tốt nhất bạn hãy "tập" dùng đũa, vì người Trung Quốc xem đó là thái độ trọng thị đối với chủ nhà, hơn nữa trong bữa ăn bạn cũng chỉ được phục vụ mỗi mình đũa. Trong khi, người châu Âu thì hoàn toàn khác, việc dùng dao, nĩa hay đũa tuỳ thuộc vào sự lựa chọn của khách và bạn hoàn toàn không bị đánh giá gì khi được phục vụ đũa nhưng đề nghị được dùng dao, nĩa và ngược lại.

Tuỳ theo mức độ trọng thị mà người Trung Quốc đãi khách những món ăn khác nhau, trong trường hợp trọng thị nhất, khách sẽ được mời đầu cá hanh hoặc mai cua. Mỳ ống sợi dài tượng trưng cho lời chúc sống lâu, thường được mời trong các dịp nǎm mới, hay mừng thọ, vì vậy, một bát mỳ "thượng thọ" là món ǎn mà các quan chức thường được mời khi ngồi vào bàn ǎn Trung Quốc. ở khu vực miền trung Trung Quốc, khi một đứa bé chào đời, người bố sẽ mời khách những quả trứng luộc lòng đào để thay lời thông báo tin mừng. Số trứng chẵn (6 hoặc 8 quả với một chấm đen ở đầu mỗi quả cho bé trai, số lẻ (5 hoặc 7) không có chấm đen ở đầu cho bé gái.

Món cá đặc biệt được dùng nhiều ở Trung Quốc trong các bàn tiệc năm mới. Cá tượng trưng cho sự giàu sang và thịnh vượng. Tuy nhiên, khi ăn cá, bạn đừng bao giờ có ý định lật úp con cá hay cố gắng để gỡ xương cá, nhiệm vụ này thuộc về người bồi bàn (nếu ăn ở nhà hàng) hay chủ nhà (nếu được mời đến ăn tại gia đình). Một số người Trung Quốc mê tín, đặc biệt ngư dân cho rằng, lật úp cá tương đương với việc đắm thuyền. Trong một số trường hợp cụ thể, một số món ăn khác cũng tương đương với lời chúc may mắn như thịt gà, thịt vịt hay hạt dưa.

Nhật Bản lại có những quan niệm hơi khác Trung Quốc về đũa và cách dùng đũa ăn. Trước khi bắt đầu ăn, người Nhật Bản bao giờ cũng dùng đũa làm một động tác chúc ăn ngon miệng.

Đũa bắt đầu xuất hiện ở Nhật Bản cách đây 1.800 năm. Đầu tiên chỉ vua chúa hay thành viên các gia đình quyền quý mới được dùng đũa (trước đó người Nhật dùng tay để ăn). Ngày nay, đũa được dùng rộng rãi trong hầu hết các nhà hàng hay gia đình người Nhật.

Tuy nhiên, người Nhật cũng có một vài quan niệm đặc biệt về cách dùng đũa. Khi thực khách dùng đũa để khua có nghĩa là họ không hài lòng với món ăn được phục vụ. Chọc chọc đũa vào một nắm đấm tay là dấu hiệu của sự khiêu khích hay thái độ thù địch. Dùng đũa đảo liên hồi trong bát chứng tỏ thực khách đang có ý kiến gì cần phải đề xuất với chủ nhà. Để báo hiệu chưa muốn kết thúc bữa ăn, người Nhật chỉ cần nắm chặt đũa. Các đôi đũa nhọn đầu tượng trưng cho hành động man rợ hoặc thiếu thanh tao.

Chất liệu chính được dùng để sản xuất đũa là tre hoặc gỗ. Người Trung Quốc hay Nhật Bản chỉ dùng đũa một lần rồi vứt đi. Vấn đề đặt ra hiện nay đó là sự cạn kiệt tài nguyên rừng (hàng năm Trung Quốc phải tiêu tốn hàng triệu mét khối gỗ để sản xuất đũa). Gần đây, các giới chức hữu quan cũng như các nhóm ở Trung Quốc đã yêu cầu chính phủ ban hành lệnh "tái sử dụng" đũa. Các em học sinh cấp hai viết thư cho Thủ tướng Chu Dung Cơ yêu cầu ban hành lệnh cấm dùng đũa một lần. Sinh viên đề nghị các căng-tin trong trường đại học sử dụng muỗng thay cho đũa dùng một lần. Các nhóm không chính thức của những người dùng Internet đã tổ chức phân phối những túi đựng đũa để mọi người có thể mang theo và dùng lại. Một số ca sĩ nổi danh của Trung Quốc cũng tham gia vào việc tranh đấu cho mục tiêu này.

Một số nhà hàng Trung Quốc đã hưởng ứng các hoạt động này bằng cách rửa và tái sử dụng đũa. Thượng Hải và một số thành phố khác hiện đang nghiên cứu lệnh cấm một phần việc sử dụng đũa một lần.

Đũa để ăn có từ thời cổ đại ở Trung Quốc, ít nhất là từ đời nhà Tống, khoảng 1.500 năm trước Công nguyên. Đũa từng là đầu đề cho vô số truyện dân gian của đất nước này. Theo truyền thống, đũa được vót bằng tre, hoặc làm bằng gỗ mun, gỗ trầm, gỗ tếch, gỗ thông. Tuy nhiên các bậc hoàng đế lại thích dùng đũa bạc, vì người ta tin rằng nếu có thuốc độc trong đồ ăn, đũa bạc sẽ chuyển sang màu sậm đen.

Cho đến giữa những năm 80, những đôi đũa dùng một lần được sản xuất bằng gỗ bạch dương hoặc gỗ dương liễu mới xuất hiện tại Trung Quốc. Loại đũa này đã bắt đầu được sử dụng trước đó rất lâu ở Nhật Bản, Hàn Quốc. Khi đó, chính quyền Trung Quốc đã cổ động việc sử dụng loại đũa dùng một lần để chống các chứng bệnh viêm nhiễm, và đã từng có lúc yêu cầu các tiệm ăn ở các thành phố của Trung Quốc sử dụng loại đũa này. Trung Quốc còn sản xuất đũa để xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản và một số nước châu Á khác. Mấy năm gần đây, lũ lụt, hạn hán hoành hành tại Trung Quốc khiến người ta quy ra nguyên nhân do rừng bị tàn phá.

Người dân các nước dùng đũa một lần bắt đầu ý thức được hiểm hoạ của việc làm này từ giữa thập niên 90. Những người yêu thiên nhiên đã lên án Nhật vì 25 tỉ đôi đũa mà nước này sử dụng hàng năm, hầu hết được làm bằng gỗ của các quốc gia khác. Tại Hàn Quốc, đũa nhôm đã được sử dụng rộng rãi, cách đây sáu năm, nước này đã cấm việc sử dụng đũa một lần. Vấn đề được các nhà môi trường đánh giá cao ở đây là người dân bắt đầu quan tâm đến tác động của thói quen sinh hoạt lên môi trường sinh thái.
(st)